O‘ZBEKISTONDA RAQAMLI TARIX ASOSIDA O‘RTA ASR MANBALARINI TAHLIL QILISH IMKONIYATLARI

Annotatsiya

Mazkur ilmiy maqolada O‘zbekistonda raqamli tarix (digital history) paradigmasi doirasida o‘rta asr yozma va epigrafik manbalarni tahlil qilish imkoniyatlari ilmiy-nazariy hamda amaliy jihatdan asoslab beriladi. Tadqiqotning dolzarbligi mamlakatda tarixiy-madaniy merosni muhofaza qilish va undan foydalanishni tartibga soluvchi me’yoriy baza mavjudligi, shuningdek, yirik fondlar va kutubxonalar tomonidan raqamli resurslar yaratish jarayonlari faollashgani bilan belgilanadi. Tadqiqot obyekti — O‘zbekiston hududiga oid o‘rta asr manbalari (qo‘lyozmalar, tarixiy hujjatlar, katalog tavsiflari va ularning raqamli nusxalari). Predmeti — ushbu manbalarni raqamli tarix vositalari orqali ilmiy tahlil qilish (metama’lumot, matnni raqamli qayta ishlash, geoma’lumotlar, tarmoq va korpus tahlillari) metodlari va ularning manbashunoslikdagi natijaviyligi. Metodologik asos sifatida manbashunoslikning tanqidiy tahlili, raqamli arxivshunoslik tamoyillari, metama’lumotlarni standartlashtirish, matnlarni OCR/HTR asosida mashinada o‘qish va indekslash, shuningdek, vizual-analitik yondashuvlar (masalan, multispektral tasvirlash orqali xiralashgan matn qatlamlarini tiklash) integratsiyalashgan holda qo‘llanadi. Maqolada O‘zbekistonda mavjud raqamli infratuzilma misolida (milliy kutubxona raqamli resurslari; qo‘lyozmalar fondi elektron kataloglari) o‘rta asr manbalarini “raqamli egizak” sifatida qayta qurish, ilmiy muomalaga kiritish va takrorlanuvchi tahlil (reproducible research) tamoyili asosida tekshirish imkoniyatlari ko‘rsatib beriladi. Ilmiy yangiligi sifatida o‘rta asr manbalarini tahlil qilishning yagona “raqamli ish jarayoni” (digitization → metadata → matnni tanib olish → korpus/GIS/tarmoq tahlili → verifikatsiya) konseptual modeli taklif etiladi. Bundan tashqari arab yozuvidagi qo‘lyozmalarda HTR (qo‘lyozma matnni tanish) va multispektral tasvirlashdan birgalikda foydalanish manba tanqidini kuchaytirishi ilmiy dalillar bilan asoslanadi.